Cukrzyca

Cukrzyca jest grupą chorób metabolicznych, która charakteryzuje się zwiększonym stężeniem glukozy we krwi (hiperglikemią). Choroba ta jest spowodowana zaburzeniami wydzielania i/lub działania insuliny.

OBJAWY:
- zmniejszenie masy ciała
- wzmożone pragnienie
- częste oddawanie dużych ilości moczu
- osłabienie
- wzmożona senność
- zmiany ropne na skórze
- stany zapalne narządów moczowo-płciowych.

 ZASADY ROZPOZNAWANIA ZABURZEŃ GOSPODARKI WĘGLOWODANOWEJ
 
*Do rozpoznania cukrzycy konieczne jest stwierdzenie jednej z nieprawidłowości, z wyjątkiem glukozy na czczo, gdzie wymagane jest 2-krotne potwierdzenie zaburzeń.

Badanie w kierunku cukrzycy należy przeprowadzić raz na 3 lata u każdej osoby powyżej 45. roku życia.

Niezależnie od wieku, badanie to należy przeprowadzić co roku u osób z grup ryzyka:
- z nadwagą i otyłością (BMI ≥ 25 kg/m2 i/lub obwód talii > 80 cm (kobiety); > 94 cm (mężczyźni))
- z cukrzycą występującą w rodzinie (rodzice lub rodzeństwo)
- mało aktywnych fizycznie
- u których w poprzednim badaniu stwierdzono stan przedcukrzycowy
- u kobiet z przebytą cukrzycą ciążową
- u kobiet, które urodziły dziecko o masie ciała > 4 kg
- z nadciśnieniem tętniczym
- z dyslipidemią
- u kobiet z zespołem policystycznych jajników
- z chorobą układu sercowo-naczyniowego.

KLASYFIKACJA CUKRZYCY WEDŁUG WHO:

1. Cukrzyca typu I

a) autoimmunologiczna
b) idiopatyczna

2. Cukrzyca typu II

3. Inne specyficzne typy cukrzycy

a) genetyczne defekty czynności komórki β trzustki
b) genetyczne defekty działania insuliny
c) choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki
d) endokrynopatie (zaburzenia czynności gruczołów dokrewnych np. tarczycy)
e) leki i substancje chemiczne
f) infekcje
g) rzadkie postacie cukrzycy wywołane procesem immunologicznym
h) inne zespoły genetycznie związane z cukrzycą

4. Cukrzyca ciążowa

Do głównych typów cukrzycy należy cukrzyca typu I i II.

Cukrzyca typu I

Za utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi odpowiedzialne jest prawidłowe wydzielanie insuliny przez komórki β wysp trzustkowych i wrażliwość tkanek na jej wydzielanie.

W cukrzycy typu I następuje całkowity brak insuliny spowodowany zniszczeniem aparatu wyspowego trzustki odpowiedzialnego za wydzielanie tego hormonu. Jest to choroba wymagająca leczenia insuliną. Zazwyczaj ujawnia się u dzieci i młodzieży, ale może rozwinąć się u osób w każdym wieku.

Cukrzyca typu II

Cukrzyca typu II występuje u 90-95% wszystkich chorych na cukrzycę. Ujawnia się częściej u osób w średnim lub w starszym wieku, choć częstość jej występowania rośnie u dzieci i osób młodych.

W patogenezie cukrzycy typu II współistnieją dwa podstawowe defekty metaboliczne:
- upośledzone wydzielanie insuliny
- spadek wrażliwości tkanek na ten hormon (insulinooporność)

Rozwój cukrzycy wiąże się z narastającą insuinoopornością, która zazwyczaj poprzedza na wiele lat wystąpienie jawnej cukrzycy. W tym okresie komórki β trzustki równoważą spadek wrażliwości na insulinę zwiększonym jej wydzielaniem. Wyraża się to wzrostem insulinemii na czczo i po obciążeniu glukozą. Z czasem funkcja komórek β ulega upośledzeniu. Uniemożliwia to wydzielanie wystarczającej ilości insuliny do utrzymania właściwego stężenia glukozy we krwi. Prowadzi to do narastania hiperglikemii i ujawnienia cukrzycy.

POWIKŁANIA

Przewlekła hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia, zaburzenia czynności i niewydolności różnych narządów, zwłaszcza oczu, nerek, serca i naczyń krwionośnych.

CELE LECZENIA

Celem leczenia cukrzycy jest dążenie do osiągnięcia docelowych wartości dotyczących gospodarki węglowodanowej, lipidowej i ciśnienia krwi oraz masy ciała. Dlatego też należy zmienić styl życia – zwiększyć aktywność fizyczną, kontrolować masę ciała, zmodyfikować sposób żywienia. Osoby palące powinny dodatkowo zrezygnować z nałogu. Te wszystkie aspekty mają podstawowe znaczenie w zapobieganiu przewlekłym powikłaniom cukrzycy lub spowolnieniu ich przebiegu.

Leczenie cukrzycy wymaga zastosowania kilku, a czasem nawet wszystkich metod takich jak:
- leczenie dietetyczne
- zwiększenie aktywności fizycznej
- leczenie farmakologiczne:
       * doustnymi lekami hipoglikemicznymi i/lub
       * insuliną
- edukacja terapeutyczna

DIETA

Dieta chorego na cukrzycę powinna uwzględniać zasady prawidłowego żywienia. Posiłki powinny być spożywane regularnie, 4-6 razy dziennie o stałych porach z odpowiednim rozłożeniem węglowodanów na poszczególne posiłki. Przy opracowaniu założeń diety można korzystać z systemu wymienników węglowodanowych (WW) oraz wartości indeksu glikemicznego (IG) i ładunku glikemicznego (ŁG) produktów.

Diabetycy nie powinni spożywać dużych ilości pokarmów ani zbyt długo przebywać bez jedzenia. Należy jednak dietę dostosować indywidualnie, w zależności od wieku, płci, aktywności fizycznej, a także występujących innych chorób/powikłań. Niezwykle istotne jest, aby dieta współgrała z leczeniem farmakologicznym, zwłaszcza insulinoterapią.

Utrzymanie prawidłowej masy ciała

Jak wykazują badania otyłość trzykrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy typu II. Otyły mężczyzna ma około pięciokrotnie większe ryzyko zgonu z powodu cukrzycy w porównaniu do mężczyzny o prawidłowej masie ciała. A w przypadku kobiet ryzyko to jest jeszcze większe – nawet 7-krotnie.

Wysokie ryzyko cukrzycy typu II występuje zwłaszcza u osób z otyłością brzuszną. Nie należy jednak stosować rygorystycznych diet. Masę ciała należy ograniczać powoli i systematycznie – o 5% (maksymalnie 10%) w przeciągu 3-6 miesięcy.

Ważna jest także aktywność fizyczna. Wpływa ona korzystnie na wrażliwość komórek na insulinę i kontrolę glikemii, profil lipidowy, a także sprzyja redukcji masy ciała i poprawia nastrój. Jednak jej intensywność powinna być dostosowana do możliwości pacjenta.

Węglowodany
- Powinny zapewnić 40-50% wartości energetycznej.
- Ich źródłem powinny być przede wszystkim produkty z pełnego ziarna zbóż, a także warzywa, owoce i produkty mleczne z małą zawartością tłuszczu.
- Należy wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym (IG < 50) oraz zawierające duże ilości błonnika pokarmowego. Takie produkty powodują powolne przyswajanie i stopniowy wzrost oraz spadek poziomu glukozy we krwi. Dzięki temi ułatwiają kontrolę cukru we krwi.
- Należy ograniczać spożycie cukrów prostych. Cukier i słodycze są produktami pozbawionymi ważnych składników odżywczych, a dostarczają tzw. pustych kalorii. Ich spożywanie zwiększa stężenie glukozy we krwi, a ponadto utrudnia zmniejszenie/utrzymanie prawidłowej masy ciała.
- Nie należy jednak eliminować z jadłospisu owoców, które oprócz naturalnej zawartości cukru, dostarczają wiele witamin, składników mineralnych i błonnika pokarmowego.
- Nie zaleca się stosowania fruktozy jako zamiennika cukru, a słodziki mogą być używane jedynie w dawkach zalecanych przez producenta.

Indeks Glikemiczny (IG) – to średni, procentowy wzrost stężenia glukozy we krwi po spożyciu produktu zawierającego 50 g przyswajanych węglowodanów. Wzrost poziomu cukru we krwi w przypadku spożycia 50 g glukozy przyjęto jako podstawę skali (100%).

Im wyższa wartość indeksu glikemicznego, tym wyższe stężenie glukozy we krwi, po spożyciu danego produktu.

Jednak niektóre produkty o wysokim indeksie glikemicznym w zwyczajowo spożywanej porcji zawierają niewielką ilość przyswajalnych węglowodanów, dlatego należy także zwracać uwagę na ładunek glikemiczny.

Ładunek Glikemiczny (ŁG) = IG x zawartość węglowodanów przyswajalnych w określonej porcji produktu (g) / 100

Im większa wartość ładunku glikemicznego, tym większy wzrost stężenia glukozy we krwi i silniejsza odpowiedź insulinowa na porcję danego produktu.

Np. arbuz i frytki mają taki sam indeks glikemiczny – 75, ale różny ładunek, w zwyczajowo spożywanej porcji.

Ładunek glikemiczny porcji - 120 g arbuza, która zawiera 6g węglowodanów wynosi 4.

Z kolei ładunek glikemiczny 150 g porcji frytek zawierającej 29 g węglowodanów wynosi 22.

Co wpływa na IG (indeks glikemiczny)?
- Stopień dojrzałości owoców (im bardziej dojrzałe, tym wyższy IG).
- Zastosowane metody przetwarzania żywności, np. gotowanie podwyższa IG.
- Posiłki poprzedzające spożycie produktu (posiłek o niskim IG może spowodować mniejszy wzrost poziomu glukozy następujący po spożyciu kolejnego posiłku, tzw. efekt drugiego posiłku).
- Obecność i skład błonnika pokarmowego (frakcje błonnika rozpuszczalne w wodzie -pochodzące np. z nasion roślin strączkowych, owoców, warzyw, jęczmienia i owsa w przewodzie pokarmowym tworzą żele, stanowiąc barierę fizyczną i zwalniają działanie enzymów trawiennych; frakcje błonnika nierozpuszczalne w wodzie - głownie celuloza i lignina wpływają w niewielkim stopniu na opróżnianie żołądka i nie wykazują wpływu na trawienie i wchłanianie węglowodanów. W związku z tym dieta wysokobłonnikowa nie zawsze oznacza dietę o niskim IG.
- Obecność w produkcie innych składników odżywczych (białka, tłuszcze, kwasy organiczne, pektyny, taniny i kwas fitynowy – hamują trawienie skrobi).

Wymienniki węglowodanów

Szczególnie są ważne dla osób podczas insulinoterapii.

1 Wymiennik Węglowodanowy (WW) – taka ilość danego produktu, w której zawarte jest 10 g węglowodanów przyswajalnych

Tłuszcze
- Powinny zapewnić 30-35% wartości energetycznej diety.
- Zaleca się ograniczenie spożycia izomerów trans kwasów tłuszczowych i nasyconych kwasów tłuszczowych.
- W diecie należy uwzględniać jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe.
- Tłuszcz zwierzęcy powinno zastąpić się roślinnym.
- Do diety włączyć tłuste ryby morskie (np. łosoś, śledź).

Białka
- Udział energii pochodzącej z białek w diecie powinien wynosić 15-20%.
- Stosunek białka zwierzęcego do białka roślinnego powinien wynosić co najmniej 50:50%.
- Są podstawowym materiałem budulcowym naszego organizmu, nie wpływają bezpośrednio na stężenie glukozy we krwi, ale dodatek białka do produktów pochodzenia roślinnego nieco spowalnia wchłanianie węglowodanów.

Alkohol

Spożywanie alkoholu nie jest zalecane.

Alkohol hamuje uwalnianie glukozy z wątroby, przez co może sprzyjać rozwojowi niedocukrzenia, zwłaszcza spożycie bez przekąski.

Osoby z podwyższonym stężeniem triglicerydów, zapaleniem trzustki, neuropatią, kobiety w ciąży, powinny unikać alkoholu.

Sól

Spożycie soli nie powinno być większe niż 5-6 g na dobę.

Produkty i potrawy zalecane, dozwolone w umiarkowanych ilościach i przeciwwskazane:

Produkty/ potrawy

Zalecane

Dozwolone w umiarowych ilościach

Przeciwwskazane

Produkty zbożowe

pieczywo razowe

płatki owsiane

ryż

makaron

musli

kasze gruboziarniste

kukurydza

jasne pieczywo

rogaliki francuskie

Warzywa
i owoce

świeże i mrożone

soki warzywne

ziemniaki

owoce suszone

dżemy niskosłodzone

frytki

warzywa smażone

warzywa solone i konserwowe

owoce kandyzowane i w syropie

dżemy

Mleko
i przetwory mleczne

chude mleko

odłuszczony jogurt

kefir

chude sery twarogowe

maślanka

mleko, jogurty, kefiry – półtłuste

sery twarogowe półtłuste

odłuszczone serki homogenizowane

mozarella

feta odłuszczona

sery żółte o obniżonej zawartości tłuszczu

mleko tłuste

śmietana

mleko skondensowane

sery twarogowe tłuste

sery dojrzewające podpuszczkowe, pleśniowe, topione, jogurty kremowe

Jaja

białko jaj

2 całe jaja na tydzień

jajecznica na niewielkiej ilości oleju rzepakowego

jajecznica na maśle, boczku, słoninie, smalcu

Mięso i wędliny

mięso z kurczaka, indyka bez skóry

cielęcina

mięso z królika

dziczyzna

wędliny drobiowe

chuda wołowina, jagnięcina, chuda wieprzowina

tłuste mięso wołowe, wieprzowe, mięso z kaczki i gęsi, baranina, mięso smażone w panierce, salami, pasztety, kaszanka, pasztetowa, parówki, mielona

Ryby i owoce morza

ryby z rusztu, gotowane, pieczone w piekarniku, w galarecie

ryby smażone na niewielkiej ilości oleju rzepakowego, ryby wędzone, raki, homary

ryby smażone na maśle, smalcu lub margarynie, w panierce, krewetki, kawior, kalmary, małże

Nasiona strączkowe

groszek zielony

fasolka szparagowa

soja

groch

fasola

soczewica

 

w połączeniu z tłustym mięsem lub kiełbasą

Tłuszcze

olej rzepakowy

oliwa z oliwek

olej słonecznikowy, sojowy, z pestek winogron, kukurydziany do stosowania na zimno

margaryny miękkie o obniżonej zawartości tłuszczu

masło, smalec, słonina, margaryny twarde, olej palmowy i kokosowy, tłuszcze uwodornione

Zupy

zupy warzywne

chude wywary mięsne

zupy zaprawiane mlekiem lub chudym jogurtem naturalnym

zupy zaprawiane śmietaną, na wywarach z kości

Sosy
i przyprawy

pieprz, zioła, przyprawy korzenne, musztarda

sosy do sałatek na bazie chudego jogurtu lub z dodatkiem oleju, sól w niewielkiej ilości

majonez, sosy sałatkowe, sosy do mięsa i ryb zawierające tłuszcz

Desery

sałatki owocowe, sorbety, galaretki, budynie na chudym mleku, kisiele

biszkopt, ciasto drożdżowe, ciasta z owocami i galaretką, orzechy włoskie, laskowe, pistacjowe, ziemne bez soli, migdały

lody, kremy, budynie na pełnym mleku, sosy na śmietanie lub maśle, torty, wyroby cukiernicze, czekolada mleczna, toffi, karmelki, orzechy kokosowe, orzechy solone

Napoje, alkohole

woda mineralna niegazowana,

herbata,

niskosłodzone kompoty owocowe

 

soki owocowe bez dodatku cukru

alkohol, cola, napoje gazowane

Kłosiewicz-Latoszek L.: Cukrzyca [w:] Jarosz M.: Praktyczny Podręcznik Dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, 2010

Czy wiesz, że składnikami aktywnymi pomagającymi utrzymać prawidłowe stężenie glukozy we krwi są:
- witamina D
- jagody acai
- wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega 3
- błonnik pokarmowy
- chrom
- cynk

Powyższy artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie zastąpi wizyty u lekarza bądź innego specjalisty.

Źródła:
Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2014. Diabetologia Kliniczna.2014, 3, Suplement A
Kłosiewicz-Latoszek L.: Cukrzyca [w:] Jarosz M.: Praktyczny Podręcznik Dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, 2010
Lange E.: Zastosowanie indeksu glikemicznego w dietoterapii chorób dietozależnych [w:] Dietoterapia I, Wydawnictwo SGGW, 2009

CVI Polska

Szukaj: