Celiakia

Celiakia (choroba trzewna) jest trwającą całe życie chorobą immunologiczną, charakteryzującą się zaburzeniami trawienia i wchłaniania jelitowego. Objawy pojawiają się na skutek nieprawidłowej reakcji immunologicznej wywoływanej przez grupę białek (prolamin) zawartych w zbożach, określanych wspólną nazwą gluten.

Należą do nich:
- Gliadyna - pszenica,
- Sekalina – żyto,
- Hordeina – jęczmień,
- Awenina - owies.

Działający toksycznie gluten prowadzi do zaniku kosmków jelita cienkiego, maleńkich wypustków błony śluzowej, zwiększających jego powierzchnię i odpowiedzialnych za wchłanianie składników pokarmowych. Chorobę tą rozpoznaje się w każdym wieku, jednak najczęściej wykrywa się ją u dzieci w wieku do 5 lat.

Objawy celiakii mogą być bardzo zróżnicowane – od charakterystycznej biegunki, wzdęć i chudnięcia, poprzez niedokrwistość, osłabienie, zmęczenie, zaburzenia neurologiczne czy problemy z płodnością.

Postacie celiakii

Ze względu na rodzaj występujących objawów, a także ich nasilenie, wyróżnia się trzy podstawowe postacie celiakii:

Klasyczną  – nazywaną również jawną lub aktywną. Do charakterystycznych objawów klasycznej celiakii należą: bóle i wzdęcia brzucha, biegunki (szczególnie tzw. tłuszczowe), utrata masy ciała, brak apetytu. Towarzyszą im także objawy nie związane bezpośrednio z przewodem pokarmowym, takie jak: zmęczenie, bóle kostne, zmiany skórne czy zaburzenia miesiączkowania. Postać klasyczną, ze względu na przebieg kliniczny i występujące objawy możemy podzielić na pełnoobjawową (dotyczącą najczęściej dzieci, ale też kobiet w ciąży czy osób starszych), niepełnoobjawową oraz atypową.

Niemą – w przypadku tej postaci celiakii, mimo występowania zmian w śluzówce jelita, nie pojawiają się typowe dla choroby objawy. Postać ta jest trudna do zdiagnozowania, jednak statystycznie występuje nawet 7 razy częściej niż postać klasyczna! Dominujące objawy to: niedokrwistość, niedobór witaminy K, wczesna osteoporoza i złamania kości, niedobór masy ciała, skłonność do poronień, padaczka czy autyzm.

Latentną – nazywaną także utajoną. Charakteryzuje się ona brakiem zmian w śluzówce jelita do czasu ich „aktywacji” przez czynniki środowiskowe takie jak np.: ciąża, stres, infekcja przewodu pokarmowego czy zabieg chirurgiczny. Spowodować mogą one zanik kosmków jelitowych i w efekcie pojawienie się typowych objawów celiakii.

Rozpoznawanie celiakii

Badania diagnostyczne w kierunku celiakii wykonuje się u osób u których występują objawy choroby oraz u osób z grup ryzyka zachorowania – chorych na cukrzycę typu 1, zespół Downa, Turnera, Williama oraz autoimmunizacyjną chorobę tarczycy, u których ryzyko wystąpienia celiakii jest większe. Zaleca się również diagnostykę u osób blisko spokrewnionych z osobą chorą na celiakię, ponieważ choroba ta ma podłoże genetyczne.

Diagnostyka celiakii obejmuje:
- dokładny wywiad dotyczący występujących objawów, ich rodzaju i nasilenia,
- badania genetyczne,
- oznaczenia specyficznych przeciwciał w surowicy krwi,
- próbę prowokacji glutenem,
- badanie histopatologiczne błony śluzowej jelita cienkiego (pobranie wycinka śluzówki i jego ocena).

Po potwierdzeniu choroby konieczne jest wprowadzenie diety bezglutenowej. W ciężkich przypadkach stosuje się również uzupełnianie diety witaminami (kwasem foliowym, witaminą B12, witaminą K) oraz żelazem, a także leki steroidowe lub immunosupresyjne.

Na czym polega dieta bezglutenowa?

Dieta bezglutenowa polega na całkowitej eliminacji z diety pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa oraz wszystkich produktów zawierających gluten. Już niewielkie ilości glutenu mogą powodować zmiany kosmków jelitowych oraz pojawienie się objawów choroby.

Wykluczenie z diety glutenu może być trudne, ponieważ wiele produktów spożywczych zawiera dodatek glutenu, który pełni w nich ważne funkcje technologiczne. Dlatego przed rozpoczęciem stosowania diety bezglutenowej należy zasięgnąć porady lekarza lub dietetyka, który pomoże skomponować odpowiedni jadłospis.

Dieta osoby chorej na celiakię powinna być łatwo strawna, bogata w pełnowartościowe białko, witaminy A, D, C oraz kwas foliowy, wapń i żelazo, z ograniczeniem tłuszczu. Zaleca się, aby potrawy były gotowane w wodzie, na parze, duszone lub pieczone bez tłuszczu. Nie zaleca się smażenia na tłuszczu, szczególnie w okresie zaostrzeń choroby. Posiłki należy przygotowywać szczególnie starannie, aby nie dopuścić do zanieczyszczenia produktów glutenem. Można stosować oddzielne przybory kuchenne (deski do krojenia, miski, noże, itd.).

Pełnowartościowe białko oraz wapń

Źródłem pełnowartościowego białka w diecie osoby chorej na celiakie są: chude mięso (drób, cielęcina, wołowina, królik), ryby oraz jajka i produkty mleczne. Należy zachować ostrożność przy wyborze wędlin, ponieważ może znajdować się w nich dodatek białek glutenowych. Najbezpieczniej przygotowywać wędliny samodzielnie – np. pieczony filet z indyka.

Produkty mleczne oprócz białka dostarczają znacznej ilości wapnia. Niestety u osób chorych na celiakię bardzo często obserwuje się nietolerancję cukru mlecznego – laktozy, dlatego wskazane jest sięganie po produkty mleczne fermentowane, gdzie cukier ten został już częściowo rozłożony (kefir czy jogurt). Unikać należy jogurtów z dodatkiem zbóż, musli, płatków.

Żelazo i witamina C

Do diety osoby z celiakią warto włączyć warzywa i owoce będące źródłem witaminy C, która zwiększa wchłanianie żelaza. Należą do nich m.in. papryka, czarna porzeczka, cytrusy, truskawki, kiwi, natka pietruszki.

Witaminy z grupy B

Ponieważ zboża zawierające gluten są dobrym źródłem witamin z grupy B, u osób chorych na celiakię może dochodzić do ich niedoborów. Aby im zapobiec warto uwzględnić w diecie amarant, kaszę gryczaną i jaglaną, a także orzechy, ziarna słonecznika, sezamu czy pestki dyni. Dobrym źródłem witamin z grupy B mogą być również suszone owoce, jednak trzeba uważać, aby nie zawierały one dodatku glutenu. Źródłem kwasu foliowego są z kolei warzywa i owoce – np. zielone warzywa liściaste (sałata, szpinak, brukselka, kapusta) czy pomarańcze.

Produkty zawierające gluten

Produkty, do których może być dodany gluten

Produkty naturalnie bezglutenowe

- mąka pszenna (a także jej dzika odmiana – orkisz), żytnia, jęczmienna
- pieczywo pszenne, żytnie, mieszane, wielozbożowe, ekstradowane, chrupkie
- płatki pszenne, owsiane, żytnie, jęczmienne
- musli
- kasza jęczmienna, manna, kus-kus, owsiana
- pęczak jęczmienny, owsiany
- kaszki błyskawiczne zbożowe
- makarony
- pyzy
- wyroby garmażeryjne mączne
- omlety
- pieczywo cukiernicze trwałe: wafle, herbatniki, pierniki, biszkopty, sucharki i inne
- paluszki
- ciasta, drożdżówki
- pizza
- bułka tarta
- proszek do pieczenia
- budynie
- kremy cukiernicze
- opłatek

- chipsy, produkty typu snacki
- żółty ser (powlekanie powierzchni sera)
- kiełbasy drobno rozdrobnione, parówki, konserwy mięsne, wędliny podrobowe, konserwy drobiowe
- wyroby garmażeryjne mięsne
- konserwy rybne
- wyroby rybne panierowane
- panierki do mięs i ryb oraz potrawy panierowane
- produkty wegetariańskie (np. pasztety sojowe)
- warzywa zasmażane
- placki ziemniaczane zagęszczane mąką
- napoje owocowo-warzywne
- koncentraty spożywcze zup i sosów
- jogurty, lody
- guma do żucia
- preparaty witaminowe, tabletki przeciwbólowe
- niektóre owoce, np. jabłka (powlekanie skórki glutenem)
- kisiel
- przetwory owocowe dla małych dzieci
- gotowe dania obiadowe dla małych dzieci
- aromaty, przyprawy korzenne, sosy sałatkowe
- ketchup, musztarda, majonez, sos sojowy

- przetwory z ryżu, kukurydzy, gryki, prosa i amarantusa (makarony, kasze, ciasta, chleby)
- orzechy, pestki dyni, słonecznika
- mąka ziemniaczana
- mięso, ryby i owoce morza, jaja
- mleko, kefir, sery białe, śmietana
- warzywa, owoce świeże i mrożone
- oleje roślinne, masło, margaryna
- cukier, miód
- herbata, kawa naturalna, woda mineralna, soki owocowe

 

 

Na podstawie: Jarosz M., Dzieniszewski J. Celiakia. Porady lekarzy i dietetyków.

Porady przed zakupami :
- Uważnie czytaj na etykiecie skład każdego produktu spożywczego!
- Jeśli nie jesteś pewien, czy dany produkt nie zawiera glutenu zrezygnuj z jego zakupu. Jeśli chcesz upewnić się jaki ma skład - skontaktuj się z producentem.
- Sięgaj po produkty z symbolem przekreślonego kłosa.
- Produktów bezglutenowych można szukaj w sklepach ze zdrową żywnością oraz w dużych sieciowych hipermarketach, gdzie zazwyczaj umieszczone są w odrębnym, specjalnym dziale. Niektóre produkty możesz również zamówić przez internet!

Czy wiesz, że produktami wolnymi od glutenu z oferty CaliVita® są:
- Culevit
- Organic Acai
- Organic Noni
- Liquid C + Bioflavonoids with Rose Hips

Powyższy artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie zastąpi wizyty u lekarza bądź innego specjalisty.

Źródła:
Ciborowska H., Rudnicka A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wyd. PZWL Warszawa 2007
Grzymislawki M. Stankowiak-Kulpa H., Włochal M. Celiakia – standardy diagnostyczne i terapeutyczne 2010 roku. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2010, t. 1, nr 1
Jarosz M., Dzieniszewski J. Celiakia. Porady lekarzy i dietetyków. Wydawnictwo PZWL Warszawa 2005
Szajewska H. Postępy w żywieniu i gastroenterologii w 2011 roku. Medycyna Praktyczna – pediatria 1/2012

Szukaj: