Żywienie kobiet w ciąży

Programowanie żywieniowe

Koncepcja ta zakłada, że w tzw. okresach krytycznych rozwoju organizmu ludzkiego, do których należy życie płodowe, wpływ niekorzystnych czynników środowiskowych, w tym niedobór lub nadmiar składników pokarmowych, prowadzi do trwałych modyfikacji procesów metabolicznych i hormonalnych, wywierając wpływ na zdrowie dziecka w późniejszym okresie życia. Zarówno nadmiary, jak i niedobory składników odżywczych w życiu płodowym na trwałe zmieniają metabolizm procesów fizjologicznych, co z kolei skutkuje rozwojem szeregu powikłań metabolicznych i sercowo-naczyniowych w dorosłości.

Masa ciała przed ciążą i przyrost masy ciała podczas ciąży

Żywienie odgrywa istotną rolę w prawidłowym przebiegu ciąży i rozwoju dziecka. Dla optymalnego rozwoju kluczowe znaczenie odgrywa prawidłowa masa ciała matki przed zapłodnieniem i przyrost masy ciała podczas ciąży. Kluczowym parametrem oceny prawidłowości rozwoju płodu jest przyrost masy ciała matki. Pożądany przyrost masy ciała uzależniony jest od BMI kobiety ciężarnej przed zajściem w ciążę - wytyczne Institute of Medicine przedstawia poniższa tabela.

Przed ciążą [kg/m2]

Ciąża pojedyncza

Całkowity przyrost masy ciała [kg]

Tempo przyrostu masy ciała w drugim i w trzecim trymestrze ciąży [kg/tydz.]

Niedowaga
(<18,5 kg/m2 )

12,5-18,0

0,5
(0,5-0,6)

Prawidłowa
masa ciała
(18,5-24,9 kg/m2 )

11,5-16,0

0,5
(0,4-0,5)

Nadwaga
(25,0-29,9 kg/m2)

7,0-11,5

0,3
(0,2-0,3)

Otyłość
(≥ 30,0 kg/m2)

5,0-9,0

0,2
(0,2-0,3)

Żywienie kobiet w ciąży

Nadmierny przyrost masy ciała w ciąży zwiększa ryzyko długoterminowej otyłości u matki i dziecka. Nadwaga i otyłość, a także zbyt duży przyrost masy ciała w ciąży może być przyczyną powikłań ciążowych – cukrzycy ciążowej, nadciśnienia, makrosomii (nadmiernej masy ciała w stosunku do wieku płodowego), porodu przedwczesnego. Noworodki otyłych kobiet są także bardziej narażone na wady wrodzone – m.in. rozszczep kręgosłupa, wady serca. Z kolei niski przyrost masy ciała związany jest niską masą urodzeniową noworodków, zwiększając tym samym umieralność i chorobowość okołoporodową, a także ryzyko cukrzycy, udaru mózgu, hiperlipidemii, choroby niedokrwiennej serca i nadciśnienia w późniejszym wieku.

Zapotrzebowanie na energię i składniki pokarmowe

Zwiększone zapotrzebowanie na energię w ciąży związane jest m.in. z tworzeniem nowych tkanek płodu, błon płodowych, łożyska, wzrostem tkanek matki. W I trymestrze ciąży zapotrzebowanie wzrasta w stosunku do wartości sprzed ciąży o około 80 kcal, w II trymestrze o 280 kcal , a w III trymestrze o  475 kcal. Większość kobiet, z powodu nieświadomości swojego stanu, nie zwiększa spożycia energii przez pierwsze 2-3 miesiące ciąży, dlatego eksperci zalecają wzrost spożycia energii w II trymestrze o 360 kcal.

Składnik pokarmowy

Kobiety

przed ciążą

Kobiety

w ciąży

Wzrost zapotrzebowania
w ciąży

Witamina C

75 mg

85 mg

+13%

Witamina E

8 mg

10 mg

+25%

Kwas foliowy

400 µg

600 µg

+50%

Witamina B6

1,3 mg

1,9 mg

+46%

Witamina D

15 µg

15 µg

-

Witamina B12

2,4 µg

2,6 µg

8%

Biotyna

30 µg

30 µg

-

Witamina A

700 µg

770 µg

+10%

Witamina B1

1,1 mg

1,4 mg

+27%

Witamina B2

1,1 mg

1,4 mg

+27%

Niacyna

14 mg

18 mg

+29%

Magnez

310 mg

360 mg

+16%

Żelazo

18 mg

27 mg

+50%

Cynk

8 mg

11 mg

+37,5%

Miedź

0,9 mg

1,0 mg

+11%

Jod

150 µg

220 µg

+113%

Selen

55 µg

60 µg

+9%

Wapń

1000 mg

1000 mg

-

Źródło: Jarosz M. (2012): Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Instytut Żywności i Żywienia.

Kwas foliowy

Bierze udział w wytwarzaniu kwasów nukleinowych - wewnątrzkomórkowych substancji niezbędnych dla prawidłowego podziału komórek rosnącego płodu. Zapotrzebowanie na ten składnik w ciąży jest zwiększone, ponieważ podziały komórek zachodzą intensywniej.

Niedobór kwasu foliowego u kobiet w okresie rozrodczym i w pierwszych tygodniach ciąży zwiększa ryzyko powstania wrodzonych wad cewy nerwowej u płodu, a także rozwoju niedokrwistości makrocytarnej, małej masy urodzeniowej noworodka i przedwczesnego porodu.

Uzupełnienie niedoboru, szczególnie u kobiet, które wcześniej urodziły dziecko z wrodzoną wadą, zmniejsza to ryzyko o 58-100%. Zwiększenie spożycia produktów zawierających duże ilości folianów nie zapewnia osiągnięcia wystarczającego ich poziomu w organizmie w okresie ciąży. Znacznie lepsze efekty obserwuje się po spożywaniu produktów wzbogaconych lub suplementów diety. Należy jednak pamiętać, że wieloletnie duże spożycie warzyw naturalnie poprawia stan wysycenia folianami, co może pomóc uniknąć ich niedoborów w ciąży.

Według aktualnych zaleceń kobiety w okresie rozrodczym, które mogą zajść w ciążę, co najmniej 3 miesiące przed ciążą i do 12. tygodnia ciąży powinny suplementować 400 μg/d kwasu foliowego. U kobiet z BMI > 30 oraz podczas leczenia niedokrwistości megaloblastycznej i z hiperhomocysteinemią dawkę suplementacyjną należy zwiększyć. Kobietom, które wcześniej rodziły dzieci z wadami cewy nerwowej zaleca się suplementację kwasu foliowego w dawce 4,0 mg/d.

Witamina D

Witamina D wykazuje wielokierunkowy wpływ na organizm, oddziałuje na ponad 200 genów: reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową i mineralizację tkanki kostnej, jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego, nerwowego, endokrynnego, mięśniowego, a także uczestniczy w proliferacji, różnicowaniu komórek i apoptozie.

Niedobór witaminy D u ciężarnej może mieć negatywny wpływ na wzrost płodu, zmniejszenie masy kostnej noworodka, a także ryzyko osteoporozy w wieku dorosłym.

Pokrycie pełnego zapotrzebowania na witaminę D z dietą jest bardzo trudne. Źródłami pokarmowymi witaminy D są tłuste ryby, jaja i margaryny. Jednak głównym jej źródłem jest synteza skórna zachodząca pod wpływem promieni słonecznych. Od października do marca synteza skórna praktycznie nie zachodzi. Zgodnie z ustaleniami polskich ekspertów dla kobiet ciężarnych zaleca się suplementację witaminą w dawce 37,5- 50 μg/ dobę co najmniej od II trymestru ciąży. Ponadto ginekolodzy i położnicy powinni rozważyć rozpoczęcie suplementacji u kobiet w ciąży od razu po jej potwierdzeniu. Eksperci podkreślają, że optymalnym postępowaniem w czasie ciąży byłoby indywidualne dobieranie dawki witaminy D, tak aby utrzymać poziom 25-hydroksywitaminy D (25-(OH)D) w zakresie 30-50 ng/ml.

Witaminy antyoksydacyjne

Duże znaczenie w ciąży odgrywają także witaminy antyoksydacyjne – witamina E, C
i beta-karoten. Obniżone ich stężenie stwierdzono u kobiet z nadciśnieniem ciążowym. Witaminy C i E prawdopodobnie zapobiegają przedwczesnemu pęknięciu błon płodowych,  w patogenezie którego dużą rolę odrywają procesy wolnorodnikowe. Witamina C stymuluje dodatkowo syntezę kolagenu, co zwiększa odporność błon płodowych.

Żelazo

Bardzo ważnym składnikiem podczas ciąży jest żelazo, którego niedobór prowadzi do niedokrwistości. Żelazo jest niezbędne do prawidłowego przebiegu wielu procesów fizjologicznych i biochemicznych, takich jak tworzenie hemoglobiny i mioglobiny, transport tlenu. W ciąży występuje zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, co jest spowodowane potrzebami rozwijającego się płodu, łożyska, zwiększonej objętości krwi matki i wzrostu macicy.

Niedobór żelaza u kobiety ciężarnej zwiększa ryzyko wystąpienia infekcji w drogach moczowych, małej masy urodzeniowej noworodka, porodu przedwczesnego i gorszego wyniku oceny noworodka w skali Apgar, co wpływa na zwiększenie umieralności okołoporodowej dziecka. Umieralność okołoporowa matek także zwiększa się u kobiet z niedokrwistością, nawet w przypadku umiarkowanej niedokrwistości. Niedokrwistość u matki zwiększa także ryzyko anemii u dziecka.

Wapń

Wapń stanowi podstawowy składnik budulcowy zębów, kości i paznokci, uczestniczy także w regulacji pobudliwości układu nerwowego, przepuszczalności błon komórkowych, prawidłowej czynności serca i przebiegu procesu krzepnięcia. Wapń odgrywa kluczową rolę w rozwoju kości i utrzymaniu ich w dobrej kondycji przez całe życie. Prawidłowa podaż wapnia w diecie kobiet ciężarnych zapewnia prawidłową gęstość kości noworodka, a także zapobiega wystąpieniu stanu przedrzucawkowego, nadciśnienia ciążowego, przedwczesnego porodu, osteoporozy u matki i zmniejszonej gęstości kostnej u noworodka.

Zapotrzebowanie na wapń wzrasta, jednak nie ma to odzwierciedlenia w zaleceniach, ponieważ zwiększa się jego przyswajalność.

Jod

Jod, będący składnikiem hormonów tarczycy, bierze udział w regulacji przemiany materii, rozwoju i funkcjonowaniu mózgu. Zwiększona synteza hormonów tarczycy w organizmie kobiety ciężarnej i wychwyt jodu przez płód powoduje wzrost zapotrzebowania na ten składnik.

Jego niedobór może powodować rozwój wad wrodzonych, kretynizm, zaburzenia rozwoju intelektualnego i motorycznego u dziecka. Deficyt jodu zwiększa także ryzyko urodzenia martwego płodu, poronienia, a także zgonu okołoporodowego. Źródłem jodu są przede wszystkim ryby morskie, a także sól jodowana. Odpowiednie dzienne spożycie jodu należy zapewnić przez suplementację preparatami jodu w ilości 150 μg/dobę.

Cynk

Cynk bierze udział w wielu przemianach metabolicznych, odgrywających rolę m.in. w prawidłowej regeneracji tkanki łącznej, we właściwym funkcjonowaniu zmysłu smaku, w odpowiednim wydzielaniu hormonów np. insuliny. Oprócz tego cynk wywiera wpływ na rozwój układu odpornościowego u płodu.

Prawidłowe spożycie cynku podczas ciąży zapobiega małej masie urodzeniowej dziecka i porodowi przedwczesnemu. Jego niedobór może być przyczyną nadciśnienia ciążowego, stanu przedrzucawkowego, odklejenia łożyska, opóźnionego lub przedwczesnego pęknięcia błon płodowych, nieefektywnych skurczów macicy w trakcie porodu i przedłużonego czasu trwania porodu.

Magnez

Magnez jest niezbędnym składnikiem dla zapewnienia prawidłowej pracy układu krążenia, układu nerwowego i metabolizmu kości. Bierze udział we wszystkich przemianach zachodzących w organizmie, m.in. uczestniczy w blokowaniu kanałów wapniowych i rozkurczu komórek mięśniowych. Odpowiednia podaż magnezu zapewnia lepsze ukrwienie mięśnia macicy i prawidłowy przepływ krwi w układzie maciczno-łożyskowym. Niedobór magnezu w ciąży zwiększa ryzyko stanu przedrzucawkowego, przedwczesnego porodu, a także urodzenia noworodka z zaburzeniami rozwoju kośćca i narządów wewnętrznych.

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe należące do rodziny n‒6 i n‒3 nie mogą być syntetyzowane w organizmie człowieka, w związku z tym muszą być dostarczane z dietą. Kwasy te są niezbędne do budowy nowych tkanek zarówno matki, jak i dziecka. Podczas ciąży szczególnie ważne są kwasy tłuszczowe z rodziny omega 3 - zwłaszcza kwas dokozaheksaenowy (DHA). Jest on związkiem korzystnie wpływającym na rozwój mózgu i siatkówki oka dziecka, a także na prawidłowy przebieg ciąży. U kobiet, które spożywają odpowiednie ilości tych kwasów, rzadziej występuje stan przedrzucawkowy, poród przedwczesny i depresja poporodowa, zmniejsza się także ryzyko niskiej masy urodzeniowej dziecka oraz rozwój alergii w wieku późniejszym. Wyrównanie niedoborów poprawia rozwój umysłowy, zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu I, choroby nadciśnieniowej w wieku dorosłym.

Co ile jeść?

W diecie kobiety ciężarnej należy uwzględniać 5 posiłków – 3 główne i 2 uzupełniające, najlepiej o stałych porach, w odstępach 3-4 godzinnych. Najwięcej energii powinno dostarczyć śniadanie i obiad.

GRUPA PRODUKTÓW

ILOŚĆ PORCJI

JAKIE SKŁADNIKI DOSTARCZAJĄ

ZALECANE

PRZECIWSKAZANE

ZBOŻOWE

8 przed ciążą, w I trymestrze

9 w II i III trymestrze

1 porcja:

- 1 kromka chleba (50 g)

- 3 łyżki suchej kaszy, ryżu, makaronu (30 g)

- 2 łyżki płatków zbożowych (30 g)

energii

witamin z grupy B

magnezu

żelaza

cynku

błonnika pokarmowego

pieczywo pełnoziarniste, pszenne, żytnie, orkiszowe, gryczane,

płatki owsiane, jęczmienne, żytnie, musli bez dodatku cukru i owoców kandyzowanych, ryż brązowy,

kasza gryczana, jaglana, jęczmienna,

 makarony pełnoziarniste

pieczywo „białe”, tostowe, drożdżówki, rogaliki

RYBY, DRÓB, MIĘSO
I INNE PRODUKTY BIAŁKOWE

1 porcja przed ciążą i w I trymestrze

1,5 porcji w II i III

1 porcja:

- 150 g ryby

- 150 g mięsa z indyka lub kurczaka bez skóry

- 150 g chudego mięsa

40-60 g suchych nasion fasoli, grochu, soi, soczewicy, ciecierzycy

2 jaja

białka pełnowartościowego

żelaza

witamin z grupy B

ryby – kwasów tłuszczowych omega-3, witaminy D, jodu

ryby, zwłaszcza tłuste morskie 2 razy w tygodniu

mięso drobiowe bez skóry, cielęcina, mięso chude wołowe,

1 raz w tygodniu danie nasion strączkowych,

jaja gotowane

 

 

gotowane, duszone, pieczone z niewielkim dodatkiem tłuszczu

mięso tłuste,

ryby takie jak: marlin, miecznik, tuńczyk (zanieczyszczone rtęcią), ryby wędzone,

paluszki rybne,

 podroby

 

jaja surowe, smażona na smalcu, boczku

 

 

mięso smażone

MLEKO I PRODUKTY MLECZNE

3 porcje przed ciążą i w I trymestrze

4 porcje w II i III trymestrze

1 porcja:

- szklanka mleka 2%, jogurtu naturalnego, kefiru, maślanki

- 100 g sera białego

- 2 plasterki sera żółtego

białka pełnowartościowego

wapnia

niewielkich ilości witaminy D

mleko 2%, jogurty, kefiry, maślanki naturalne, twaróg chudy lub półtłusty, serek ziarnisty

 

w niewielkich ilościach sery żółte

mleko > 2%,

jogurt grecki,

jogurty, kefiry, maślanki owocowe,

bita śmietana,

sery pleśniowe

TŁUSZCZE

3 porcje

1 porcja:

- 1 łyżka/ 3 łyżeczki oleju lub margaryny

jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych

witaminy E

olej rzepakowy, oliwa z oliwek – do wszystkiego

olej sojowy, olej słonecznikowy, olej lniany – do sałatek

orzechy bez panierek

nasiona słonecznika i dyni, sezam

margaryny wysokiej jakości (< 1% kwasów tłuszczowych trans)

niewielkie ilości masła

smalec, boczek, margaryny twarde, margaryny miękkie > 1% kwasów tłuszczowych trans

WARZYWA

4 porcje przed ciążą i w I trymestrze

6 porcji w II i III trymestrze

1 porcja:

- 100 g

cennych witamin i składników mineralnych, błonnika pokarmowego

sałata, brokuły, kapusta, cykoria, natka pietruszki, marchew, pomidory, papryka

 

 

na surowo, gotowane

z niewielkim dodatkiem oleju

zupy w proszku,

warzywa konserwowe

OWOCE

3 porcje przed ciążą i w I trymestrze

4 porcje w II i III trymestrze

1 porcja:

- 100 g

cennych witamin i składników mineralnych, błonnika pokarmowego, ale też i cukrów prostych!

jabłka, truskawki, porzeczki, jagody, kiwi, maliny, morele, brzoskwinie, pomarańcze, śliwki, gruszki

 

 

świeże, mrożone, świeżo wyciskane soki

owoce w syropie,
z cukrem, z bitą śmietaną

WODA

średnio 2-2,5 litra

 

woda alkaliczna,

herbata biała,

herbata czarna, zielona – maksymalnie 2 szklanki dziennie słabego naparu

kawa

Jakich produktów unikać?

Do produktów, które należy unikać w trakcie ciąży należą:

- niepasteryzowane mleko i produkty z niego przygotowane – sery pleśniowe, feta, camembert
- surowe i niedopieczone mięso i wędliny (tatar, szynka parmeńska)
- surowe ryby i owoce morza
- surowe jaja
- napoje
- słodziki
- koncentraty zup, sosów

Czy wiesz, jakie składniki aktywne są polecane kobietom w ciąży:
- witaminy (m.in. D, C, E, z grupy B – szczególnie kwas foliowy)
- składniki mineralne (m.in. żelazo, wapń, magnez, jod)
-  kwasy tłuszczowe omega-3
-  jagody acai
- błonnik pokarmowy

Powyższy artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie zastąpi wizyty u lekarza bądź innego specjalisty.

Źródło: CVI Polska

Szukaj: